Een onafhankelijk platform over en voor de volkshuisvesting

Stoot de ezel zich weer aan dezelfde steen? 

In het kort

  • De huidige woningbouwproductie munt uit door een liefdeloze herhaling van standaardtypes, waarin het louter om de aantallen lijkt te gaan. Aan welke vraag van woningzoekenden voldoen deze eengezinswoningen en appartementen nog?
  • We zijn een aantal belangrijke waarden van de volkshuisvesting uit het oog verloren: stedenbouw, het bouwen aan gemeenschappen en het aanbieden van flexibele woningen in kleinschalige complexen.
  • De vraag is hoe we kunnen ontsnappen aan de liefdeloosheid die het overgrote deel van de huidige woningproductie momenteel karakteriseert.

‘De woning is een graadmeter van het beschavingspeil van een volk.’ Dit bijschrift staat in een fotocollage gemaakt door fotograaf Emmy Andriesse in een uitgave met de titel Amsterdam Volkshuisvesting uit 1938. Het boek toont met een zekere trots de woningproductie, de volkshuisvesting  door de Amsterdamse woningcorporaties en de gemeentelijke woningdienst.

Fotocollage gemaakt door fotograaf Emmy Andriesse. Bron: Dick van Gameren

Als deze stelling klopt, dan is het met ons huidige beschavingspeil treurig gesteld. De huidige woningbouwproductie munt uit door een liefdeloze herhaling van standaardtypes, waarin het louter om de aantallen lijkt te gaan.  Eengezinsrijtjeswoningen en even minimale appartementen worden onder prachtige namen aangeprezen, maar zijn slechts het eenvormige resultaat van een lang proces van ‘optimalisering’. 

Nauwelijks ruimte

Maar aan welke vraag van woningzoekenden voldoen deze woningen nog? Neem het volledig ‘uitgeoptimaliseerde’ rijtjeshuis. De in smalle beukmaten geperste plattegronden hebben de keuken van een aparte ruimte aan de tuinzijde (met een eigen achterdeur) verplaatst naar de voorzijde van de woning. Daar belemmert een benepen venster boven een aanrecht de verbinding  tussen de woning en de straat, van de eyes on the street van Jane Jacobs is nauwelijks sprake. Op de bovenverdieping bevindt zich slechts één vertrek dat enigszins op meerdere manieren valt te gebruiken, de hoofdslaapkamer genoemd. De andere vertrekken hebben nauwelijks ruimte voor meer dan een bed of een werktafel. In veel appartementen is de woonkwaliteit al niet veel beter. De achterliggende oorzaak voor de magere woonkwaliteit is duidelijk: het gesprek is afwezig tussen overheden, ontwikkelaars en woningcorporaties, de ontwerpers en bouwers, oftewel iedereen die betrokken bij de volkshuisvesting. Het debat gaat niet meer over voor wie we bouwen en welke kwaliteiten we aan de woning willen en moeten toekennen.

”
We zien woningen die gemiddeld vaak nog kleiner zijn dan in de naoorlogse periode het geval was.

Is dat erg? Iedereen een droog en veilig dak boven het hoofd bieden is toch voldoende? Op korte termijn mag dat wellicht zo zijn, maar realiseren we momenteel niet opnieuw een toevoeging aan ons woningbestand met een wel zeer beperkte levensduur – zoals dat in de wederopbouw ook gebeurde? Leidt de woningnood opnieuw tot kortetermijnoplossingen zonder toekomstbestendigheid? In de jaren 90 van de vorige eeuw is een grootschalige vernieuwing van de naoorlogse woonbuurten ingezet om de eenvormigheid van de woningvoorraad aldaar op te heffen. De portiekflats van zo’n 60 vierkante meter, bereikbaar via trappenhuizen zonder lift, voldeden niet meer aan de vraag. Ze werden beschouwd als te klein en onvoldoende toegankelijk. De productie van deze woningen vormde na de oorlog het meest efficiënte en rationele antwoord op de toenmalige woningcrisis. Er moest rekening worden gehouden met de beperkte middelen van zowel opdrachtgevers als bewoners. De levensduur, of beter gezegd de toekomstbestendigheid van de woningen bleek echter beperkt. Nu zien we een woningproductie gedomineerd door woningen die nota bene gemiddeld vaak nog kleiner zijn dan in de naoorlogse periode het geval was. Daarbij zijn bovendien de portieken vervangen door van daglicht verstoken binnengangen, middels een ‘corridor’-ontsluiting. Wat is de toekomstwaarde van deze ‘woonproducten’? In een tijd waarin we bezorgd zijn om de aanslag van het bouwen op onze omgeving, op het landschap, op onze grondstoffen, zou juist het nadenken over de waarde op de lange termijn van wat wij bouwen voorop moeten staan. 

Geen grotere visie

Mijn conclusie is dat we een aantal belangrijke waarden van de volkshuisvesting vergeten zijn. De eerste heeft betrekking op het belang van het hogere schaalniveau: woningbouw is stedenbouw en beide disciplines kunnen niet los van elkaar worden gezien. Architect H.P. Berlage schreef in het al ruim 100 jaar geleden in zijn publicatie Normalisatie in woningbouw uit 1918: ‘Stedenbouw is met huizenmateriaal ruimte scheppen’. 

Churchill-laan in Amsterdam, Plan Zuid. Bron: Faculteit Bouwkunde TU Delft

Het ontbreken van een grotere visie is wellicht het meest problematische aspect van de huidige woningproductie. Niet alleen op de schaal van de stad, maar ook op de schaal van de woning zelf. Stedenbouwkundige afdelingen van gemeentes tekenen een maximale bouwenvelop, op basis waarvan vervolgens een ‘telmodel’ wordt gemaakt. Daarmee wordt berekend hoe er zoveel mogelijk woningen in de bouwenvelop gerealiseerd kunnen worden. Hiermee is een belangrijke stap verloren gegaan. Gemeentes, provincies en het Rijk laten een aantal cruciale sturingsmiddelen liggen om de woningbouwproductie met een aantrekkelijke stedelijke structuur te verbinden. Het gaat erom dat we met woningen een stedelijke ruimte realiseren die gekenmerkt wordt door samenhang én door variatie; die kunst is verloren gegaan. Veel ontwikkelingen voor zowel nieuwbouwgebieden als transformatiegebeden worden verkaveld in grote, aan een enkele partij uit te geven percelen, zonder de onderlinge samenhang van de kavels tot uitgangspunt te nemen. Deze werkwijze resulteert in grote en veelal anonieme blokken die – met wat schamel kijkgroen ertussen – een geïsoleerd bestaan leiden. 

Bouwen aan gemeenschappen

Mijn tweede stelling luidt dat woningbouw veel meer is dan stenen op elkaar zetten en beton storten: het gaat hier om de bouw van gemeenschappen. Woningbouw is meer dan het aaneenrijgen van zoveel mogelijk identieke eenheden, om maar vaart te maken en ‘aantallen’ te produceren. Ik verwijs naar een inleiding bij een publicatie uit 1930 waarin de meest productieve woningontwerper van het interbellum, Zeeger Gulden, een plan presenteerde voor een gemeenschappelijk wooncomplex – als alternatief voor de gangbare woningbouw uit die tijd. In deze inleiding schreef architect Joan van der Mey, één van de grondleggers van de Amsterdamse School, over ‘architecten die… nog altijd moeizaam zoeken op welke niet te kostbare wijze de eentonigheid van het celletjes-systeem kan worden vervangen door wat beters, iets wat meer levensvreugde zal kunnen wekken, dan in de moderne steenwoestijnen mogelijk was’.

Harmonyhof, Amsterdam. Bron: Dick van Gameren

Honderd jaar later lijkt de situatie niet heel anders. Ontwerpers kunnen zeker zoeken naar kwaliteit en naar de vreugde voor de bewoners in hun projecten voor woongebouwen, maar ze slagen er zelden in hun ambities verder te brengen dan het ontwerp van de buitenschil – die om de standaardinhoud wordt gewikkeld. Gemeenschap en vreugde worden daarbij niet gecreëerd door de toevoeging van enkele ‘gemeenschappelijke’ binnen- of buitenruimtes of het ontsluiten van de wooneenheid middels een gemeenschappelijke binnengang. Er is veel meer nodig.

Meer verscheidenheid

Om het fundament voor een woongemeenschap te leggen, gaat het om een zorgvuldige verbinding van het gebouw met de omgeving, de juiste schaal en maat van een project en een evenzeer zorgvuldige en duurzame materialisering. Op die manier wordt anonimiteit voorkomen en is een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het gebouw en de directe woonomgeving vanzelfsprekend. De bewoners worden mede-eigenaar van het project en uitgenodigd om samen te leven. Op de grotere schaal van de buurt ontstaat de gemeenschap door het aanbieden van een verscheidenheid aan woonvormen en bewonersgroepen, niet door het maken van enclaves voor een enkele doelgroep. We moete een woonomgeving, een stad maken waar voor iedereen plaats is. Alleen dan heeft woningbouw een blijvende waarde. 

”
De vraag is nu hoe we kunnen ontsnappen aan de liefdeloosheid van het overgrote deel van de huidige woningproductie

De woningcrisis van dit moment is zeker niet de eerste crisis in de geschiedenis van de Nederlandse volkshuisvesting. Wat echter opnieuw lijkt te gebeuren, is dat getracht wordt de crisis te bezweren door een enkele, vooral financieel gedreven optimale oplossing te zoeken – om die vervolgens eindeloos te repeteren. Dit heeft in het verleden, zoals ik eerder aangaf, geleid tot woongebieden en woongebouwen die een korte levensduur hadden en nu worden afgebroken. Oftewel: er wordt gekozen voor een oplossing waarbij woningen en woonbuurten die hun toekomstwaarde verloren worden gesloopt en deze door nieuwbouw worden vervangen (die dus soms niet veel beter van kwaliteit is). Met als extreme voorbeelden de grootschalige sloop van de 500 meter lange galerijflats in Amsterdam Zuidoost, gebouwd in honingraatvorm. Of denk aan de afbraak van de naoorlogse ‘bejaardenflats’ met kleine wooneenheden, die evenmin aangepast konden worden aan veranderende eisen.

Toekomstige vraag

We lijken opnieuw dezelfde fout te maken: de woningproductie wordt momenteel gedomineerd door kleine, inflexibele eenheden in grote complexen. De kleine woningen zijn misschien een antwoord op de huidige vraag en mogelijkheden (ook in termen van betaalbaarheid), maar geven geen antwoord op de vraag hoe deze projecten ook over 25 jaar nog waarde en aantrekkingskracht zullen hebben. We weten niet wat de toekomstige vraag is, maar kunnen wel nadenken over de mogelijkheden tot aanpassing en transformatie. Het zou beter zijn als we woningen bouwen die we kunnen veranderen of samenvoegen als dat in de toekomst nodig is, zodat het gebouw lang(er) bruikbaar is. 

Groeiwoning ’t Hool, Eindhoven. Bron:archief Het Nieuwe Instituut

Als immers iets duidelijk is geworden in de afgelopen decennia, is dat de vragen en wensen met betrekking tot de individuele woning veranderen. De veranderende demografische verhoudingen van gezinnen naar alleenstaande huishoudens, de verschuiving van de werkplek  van kantoor naar de woning (nog eens extra aangezet door Corona), de zeer diverse culturele achtergronden van bewoners: deze en andere trends sluiten niet meer aan op de ‘standaard’. Toch blijft de productie gedomineerd door een achterhaalde standaard, door woningen met een indeling die het gebruik fixeert en weinig of geen individuele ingrepen toestaat. Conclusie: Nederland had een grote reputatie op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en woningbouw, op het gebied van volkshuisvesting. Die reputatie is in de vorige eeuw door de inzet van vele gemotiveerde volkshuisvesters tot stand gekomen. Deze reputatie is verkwanseld, met als schrijnend voorbeeld hoe de positie van de volkshuisvesters bij uitstek, de woningcorporaties, door de politiek doelbewust is verzwakt.

De toekomst

De vraag is nu hoe we kunnen ontsnappen aan de liefdeloosheid die het overgrote deel van de huidige woningproductie momenteel karakteriseert. Het ‘Wilde Wonen’, een begrip geïntroduceerd door architect Carel Weeber in 1997 als reactie op de toenmalige grootschalige woningbouw, is geen oplossing gebleken. Dit ondanks de aanname door de Tweede Kamer van de motie van Adri Duivesteijn dat een derde deel van de woningbouw door eigen individueel opdrachtgeverschap tot stand moet kunnen komen. Individueel opdrachtgeverschap is een niche gebleven voor de weinigen die zelfbouw in tijd en geld kunnen opbrengen. Huisvesting blijft daarmee een zaak van gebundeld initiatief, of het nu voortkomt uit ideële of commerciële motieven.

Hoe krijgen we dan de liefde in de volkshuisvesting terug? Eén enkele oplossing is er niet. Een van de richtingen die evenwel perspectief kan bieden, is het doen herleven van de kleinschalige woningcorporatie die om het even huurwoningen of koopwoningen realiseert. Juist de initiatieven van kleine corporaties hebben geresulteerd in woongebouwen en buurten die zich onderscheiden en zich onttrekken aan de standaard die niemand echt past. Ze zijn veelal tot op de dag van vandaag, vaak om verschillende redenen, van waarde gebleven, voor de bewoners en voor de stad. De Harmoniehof van corporatie De Samenwerking, opgericht door ambtenaren werkzaam voor de gemeente Amsterdam, is een mooi voorbeeld. De Harmoniehof biedt al ruim honderd jaar onderdak aan stedelijke woningzoekenden, met een variatie aan woningtypes met intelligente en aanpasbare indelingen die zich bevinden achter mooi gedetailleerde gevels. De Frisiawoningen in Amersfoort zijn het resultaat van de oprichting van een corporatie van gepensioneerde onderwijzers, een project voor rijwoningen verenigd onder grote, deels rietgedekte kappen. De woningen werden aanvankelijk geteisterd door bouwtechnische problemen, maar de aantrekkelijke groene woonomgeving, de architectonische vorm en de compacte maar zorgvuldig uitgewerkte plattegronden dragen tot op de dag van vandaag bij aan een zorgvuldig onderhouden en unieke woonbuurt. De wijk ‘t Hool in Eindhoven werd opgezet door een corporatie van Philips-medewerkers die geen geschikte woningen konden vinden in de ‘standaard’-productie. ’t Hool werd ontworpen door architect Jaap Bakema, met een grote variëteit aan woningtypes en woninggroottes zodat individuele wensen gehonoreerd kunnen worden: van gelijkvloerse patiowoningen tot split-level appartementen met uitzicht over het landschap. Het ‘groeiwoning-type’ bood een woning die makkelijk in de tijd vergroot kon worden, zonder de buren te benadelen.

Deze voorbeelden resulteerden in waardevolle complexen en buurten, die zorgvuldig zijn ingebed in de wijdere fysieke en sociale omgeving.  Ze brachten allen op verschillende wijze karakter en differentiatie en doorstonden zo de tand des tijds. Dit is waarin woningbouw moet resulteren en wat het doel moet zijn van volkshuisvesting:  het bouwen van steden, van gemeenschappen en van een toekomst voor iedereen. 

Coverbeeld: Frisiawoningen, Amersfoort. Bron: Dick van Gameren

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Soortgelijke artikelen

Joke Abbring en Michiel Sluijsmans zijn directeur van een woningcorporatie en bestuurders van MKW, het platform waarin kleine en middelgrote woningcorporaties…

Het woningtekort in Nederland bedraagt in 2026 ongeveer 400.000 woningen. Tegelijkertijd wonen momenteel 1,4 miljoen jongvolwassenen nog thuis. Waar blijven…

Elke dag heel hard werken aan de volkshuisvesting, maar bij voorbaat al weten dat het toch allemaal niet gaat lukken…

Geurt Keers en Friso de Zeeuw vragen al de nodige jaren aandacht voor de werkelijke woonwensen van mensen. Zij confronteren…

De aandacht voor industriële woningbouw groeit snel en producenten investeren in nieuwe fabrieken en productiecapaciteit. De veronderstelling is begrijpelijk dat…

Nieuwsbrief

Ontvang elke maand de nieuwste artikelen per mail.